Journalistiek en Nieuwe Media

Door studenten
Respectvolle robots: stereotypen over Japan in nieuwsfoto’s van Fukushima Irish Typepad, Flickr

Respectvolle robots: stereotypen over Japan in nieuwsfoto’s van Fukushima

In een ideale wereld zouden journalistieke rampenfoto’s het toonbeeld van neutrale verslaggeving zijn. Maar ook in rampenfoto’s komen stereotypen over Japanners terug, ontdekte Jocelyn van Alphen in haar scriptieonderzoek naar het nieuws over Fukushima.

Omdat wij in Europa niet of nauwelijks in aanraking komen met (natuur)rampen, zien de meeste slachtoffers er toch een beetje anders uit dan de mensen die we in ons dagelijks leven tegenkomen of op tv zien. De ‘Ander’ is daarom een vaak terugkomend onderwerp binnen rampenfotografie. Dit concept van de Ander is een van de principes van het Oriëntalisme: de meest voorkomende manier waarop het Westen al sinds voor het koloniale tijdperk spreekt, denkt en schrijft over het ‘Oosten’. Waar dat Oosten geografisch precies begint en eindigt, is onduidelijk. Dit Oosten bestaat slechts in de Westerse fantasie. In die fantasie creëren ‘wij’, het Westen, een Ander waartegen onze eigen, Westerse indentiteit wordt bepaald.

Je kunt het zien als een lens waardoor het Westen naar het Oosten kijkt. Dankzij die lens wordt onze blik vaak gekenmerkt door een mix van walging en fascinatie. Het Westen is zich echter nauwelijks bewust van die lens, waardoor er wordt gedacht dat het Oriëntalistische beeld over het Oosten correct is. Wat is dat dan voor beeld? In het kort: het Westen wordt beschouwd als het centrum van de wereld en het Oosten als marginaal. Tegelijkertijd wordt het Oosten getypeerd als irrationeel, bizar, exotisch, inferieur, primitief en feminien, en het Westen als het tegenovergestelde: rationeel, sterk, superieur, progressief en masculien.

Oriëntalistische ideeën over Japan
In 1854, toen Japan voor het eerst in 250 jaar de poorten opende voor de rest van de wereld, mochten buitenlanders het land binnenkomen. Je zou kunnen zeggen dat de Westerse fascinatie en afkeer jegens Japan en Japanners in die tijd begon. Westerlingen schreven over hun avonturen in dit vreemde, mystieke land en creërden daarmee de eerste Oriëntalistische werken over Japan (andere landen in het Midden-Oosten waren al veel eerder het onderwerp van Oriëntalistische fantasieën). Die geschriften legden de grondslag voor de hedendaagse Oriëntalistische ideeën en stereotypen over Japan.

Gedurende de eeuwen kwamen er steeds meer stereotype gedachten over Japan bij: Japan is een homogene maatschappij met een elegante, exotische cultuur die in harmonie bestaat met de natuur. Japanners zijn een spiritueel, beleefd, rechtvaardig, nobel, trouw, zelfbeheerst en eervol volk. Op zich zijn die stereotypen niet heel slecht te noemen, ware het niet dat ze bijdragen aan het Anders-zijn van Japan en Japanners, wat Japanners uiteindelijk in een hokje drukt. Natuurlijk zijn er ook negatieve stereotypen over Japan en Japanners in het leven geroepen: Japan is collectivistisch en Japanners emotieloze robots, een anonieme massa, hebberige salarymen die alles opofferen voor het bedrijf of kille, sluwe yakuza. Ik hoef denk ik niet uit te leggen hoe schadelijk (en onwaar!) die stereotypen zijn. En als je goed oplet zie je ze overal terugkomen. Geen wonder, als je beseft dat de popcultuur en media het vaakst stereotypen over reeds gemarginaliseerde (etnische) groepen reproduceren. Een perfect voorbeeld voor de moderne Oriëntalistische gedachtengang is de Hollywoodfilm The Last Samurai met Tom Cruise. Zo Oriëntalistisch dat het bijna pijn doet.

Stereotypen over Japanners in de foto’s van Fukushima
Terug naar de ramp, of eigenlijk: de rampen. Op 11 maart 2011 vond er een zeebeving plaats van 9,0 op de schaal van Richter. Die zeebeving had twee genadeloze rampen tot gevolg: een allesverwoestende tsunami en de nucleaire meltdown van het Fukushima Daiichi Nuclear Power Plant-complex. We hebben dus ook te maken met twee sets rampenfoto’s. In beide sets zijn duidelijk Oriëntalistische stereotypen over Japanners te zien.

Zo worden foto’s van de nasleep van de tsunami bijzonder vaak gewijd aan reddingswerkers die bejaarden redden, waardoor het idee van de nobele respectvolle Japanner naar voren komt. In de foto’s van deze ramp wordt ook de nadruk gelegd op de zogenaamde beleefdheid en ordelijkheid van Japanners. Dat gebeurt in de vele foto’s van reddingswerkers in uniform die zich op gedisciplineerde wijze in een rij door het geruïneerde landschap bewegen. Die nadruk op beleefdheid en orderlijkheid zien we ook terug in foto’s van slachtoffers van de ramp. Burgers worden namelijk ook vaak afgebeeld in rijen: geduldig en netjes lijken ze te wachten op hulp of een slaapplaats.

In een groot aantal foto’s van zowel de tsunami als de nucleaire ramp worden reddingswerkers, medewerkers van de kerncentrale en burgers met de voor het Westen o-zo vreemde gezichtsmaskers afgebeeld. Ook worden veel mensen op zo’n manier gefotografeerd dat je hun gezichten niet kunt zien: of de foto is heel ver uitgezoomd, of mensen worden vanaf de achterkant gefotografeerd. Daarnaast zijn er opvallend veel foto’s waarop Japanners met een ‘neutrale’ of zelfs stoïcijnse blik worden afgebeeld. Het idee van Japanners als anonieme massa, emotieloze robots of exotische gemaskerde figuren wordt door deze foto’s versterkt. Ook komt in de foto’s een fascinatie voor de ‘exotische’ Japanse gebruiken terug: steeds weer zien we biddende mensen, schoenen die netjes voor binnenkomst zijn uitgetrokken, buigende hooggeplaatsten en heel veel mysterieuze Japanse tekens.

Toeval? Als we ons bedenken dat stereotypen over Japanners al eeuwenlang worden gereproduceerd in onze maatschappij en door ons worden geabsorbeerd, is het geen wonder dat Westerse fotografen en journalisten zich vaak onbewust laten leiden door Oriëntalistische ideeën. En dat weerspiegelt zich in hun werk, waardoor positieve en negatieve stereotypen steeds opnieuw worden gerecycled. Dat blijkt wel uit de prominente en veelvuldige manieren waarop Japanners stereotiep worden afgebeeld, zelfs dus in rampenfoto’s. Aan nieuwsmakers en -consumenten is het nu de taak zich bewuster te zijn van deze stereotypen en de bijdrage die ze leveren aan de marginalisering van de al gemarginaliseerde groepen in het Westen.

1 Comment

Fiona Alwayn
Geplaatst 5 June 2015, 09:41 door Fiona Alwayn

Verhelderend. Ook ik betrap me genoemde stereo typering! Interessant met een krachtige boodschap.

Plaats een reactie

Name (required)

E-mail (required)

Een avatar? Ga naar www.gravatar.com

Onthoud mij
Hou me op de hoogte van reacties