Journalistiek en Nieuwe Media

Door docenten
Rampen in beeld

Rampen in beeld

Wie een verzameling aanlegt van rampenfoto's uit het nieuws, ziet al gauw twee hoofdtypen: foto's die beargumenteren dat de omvang van de ramp groot is en foto's die beargumenteren dat het persoonlijke leed ernstig is.

Nieuwsfoto's over rampen zijn te verdelen in twee typen: foto's die de omvang van de ramp benadrukken en foto's die het persoonlijk leed laten zien. Door onze kennis van nieuwsconventies en door onze vooroordelen begrijpen we dat afgebeeld particulier leed onderdeel van een ramp moet zijn. Daardoor hebben dergelijke foto's emotioneel een sterk effect. Aan de universiteit Leiden onderzoeken we met studenten van de opleiding Journalistiek en nieuwe Media de manier waarop nieuwsmedia rampen in beeld brengen. Rampen zijn bijzondere gebeurtenissen die appelleren aan collectieve angsten en die ons vaak confronteren met de waarden van ons eigen leven. Daarom vormen ze interessant materiaal. 

Foto's die de omvang van een ramp benadrukken nemen letterlijk en daardoor ook figuurlijk afstand van het onderwerp. Getoond wordt - vanaf een afstand, in groothoek, vaak met een camerastandpunt dat boven het object staat - dat het gaat om veel mensen of om grote gebieden. Dergelijke foto's geven een versterking van het statistisch argument bij het nieuws. Hoe zien duizenden vluchtelingen eruit, hoe groot is het gebied van de overstroming? Ze zijn de fotografische vorm van een grafiek bij het nieuws. Vanzelf abstraheren zulke foto's van het persoonlijk leed. Je zou ze door hun point of view afstandelijk of objectiverend kunnen noemen.


Nieuwsfoto's die de omvang van de ramp benadrukken.

In tegenstelling tot foto's die de omvang van de ramp communiceren, zijn er de foto's die de ernst benadrukken door het persoonlijke te tonen. Een overtuigingsmiddel dat in de retorica een exemplum wordt genoemd. Dergelijke foto's zoomen in op individuen: een man met een schotwond, een vrouw met kind, een echtpaar, een klein groepje mensen. De camera zit er bovenop en we zien de details van wat er aan de hand is: gezichtsuitdrukkingen, de aard van de verwondingen, de ernst van de vermagering. Het camerastandpunt is op ooghoogte of eronder. Niet alleen was de afstand van de fotograaf tot het slachtoffer klein toen hij of zij afdrukte, ook de afstand tussen ons, de kijker, en het slachtoffer wordt door de aard van de foto kleiner. Dat wat anders en ver weg is, wordt door de nadruk op het particuliere bekender en dichtbij zodat het ons kan raken en emotioneren. 


Nieuwsfoto's die het particuliere leed benadrukken.

Het opmerkelijke is dat dit soort foto's in feite niets vertelt over dat wat een persoonlijke tragedie tot een ramp maakt: de omvang. Het feit dat de afgebeelde persoon er een van velen is, dat het probleem veel omvangrijker is dan dit ene jongetje linksboven. Het is onze (vaak onbewuste) kennis van de conventies van het nieuws in combinatie met allerlei vooroordelen die maken dat we die gegevens invullen bij foto's zoals hierboven.

Het zijn relatief kleine signalen in de foto die daarvoor zorgen. Bij het jongetje linksboven vullen we wel een ramp in. Waarom? We zien een zwarte huidskleur, woestijn en dan weet je het verder wel. Soms vergissen we ons echter in die signalen. Dat maakte de Saoudische kunstenaar Abdul Aziz al Otaibi onbedoeld duidelijk met onderstaande foto. Die foto ging ruim een jaar geleden viraal omdat men er een Syrisch jongetje in zag tussen de graven van wat hoogstwaarschijnlijk zijn ouders zouden zijn. 

Foto Abdul Aziz al Otabi.

We zien een jongetje, woestijnzand en iets wat misschien lijkt op een Syrische vlag. De rest van het verhaal kunnen we dan wel invullen. Maar het jongetje was niet dood en de heuvels waren lege zandheuvels. En het was niet in Syrië, maar in Saoudi-Arabië en de vlag was een dekentje. De foto was onderdeel van een kunstproject van Abdul Aziz al Otaibi over onvoorwaardelijke liefde van kinderen voor hun ouiders en had helemaal niets met Syrië te maken. 

Opmerkelijk is een reactie van radiopresentator Eric Corton. (Jolien van de Griendt schreef er 17 januari 2014 over op haar blog.)

Corton had de eerste foto eerst getwitterd met zijn verontwaardiging erbij. Zijn tweet, nadat gebleken was dat het niet was wat het leek, illustreert de kracht van dit soort foto's, tegen beter weten in: Lees over deze foto ook het blog van Harald Doornbos.

Plaats een reactie

Name (required)

E-mail (required)

Een avatar? Ga naar www.gravatar.com

Onthoud mij
Hou me op de hoogte van reacties