Journalistiek en Nieuwe Media

Door studenten
Jennie Barbiers brandende vraag: Klopt dit?

Jennie Barbiers brandende vraag: Klopt dit?

Om het kaf van het koren te scheiden, hebben veel kranten vaste rubrieken waarin aan fact-checking wordt gedaan. Jennie Barbier levert een vaste bijdrage aan de rubriek Klopt dit wel? van de Volkskrant. Ze is binnenkort te gast bij Bronnenonderzoek.

De rubriek Klopt dit wel? bestaat sinds juni 2015 en jij draagt er wekelijks met meerdere stukken aan bij. Vanuit welk idee is besloten om deze rubriek op te zetten?

Het gebeurt heel vaak dat de Volkskrant niet schrijft over berichten die in andere media wel gemeld worden. Deze berichten hebben we wel gezien, maar als je op onderzoek uitgaat blijkt dat de bronnen onbetrouwbaar zijn of dat de berichten gewoon niet kloppen. Voorheen lieten we het dan liggen. De redacties internet en wetenschap kwamen met het idee om een rubriek op te zetten om dit soort berichten te checken. Zo herstellen we de hygiënische functie van de krant in ere.

En dus het kaf van het koren te scheiden?

Ja, we laten zien waarom we bepaalde berichten niet hebben opgepakt. Ook proberen we wat orde te brengen in de massa aan berichten, vooral met dingen die breed overgenomen of herhaald worden. Dan gaan we uitzoeken: hoe zit dat nou eigenlijk?

Stuit je toevallig op berichten of ga je actief op zoek?

Soms kom ik zelf berichten tegen en soms worden ze ingestuurd. Meestal doe ik aan het begin van de week een rondje op internet, waar je al heel snel iets kan vinden dat verdacht is. Soms zie je toevallig dat iemand iets zegt in een interview of op Twitter. Ik word ook met name via Twitter benaderd door mensen. Daar zitten vaak berichten tussen waar ik heel goed iets mee kan voor de rubriek. Maar soms komen mensen ook met dingen als klimaatverandering en of ik even vanachter mijn bureau wil checken of de aarde met 1,7 of met 3,2 graden opwarmt. Ja, dat kan natuurlijk niet.

Hoe ga je als eerst te werk als je iets tegenkomt of als je iets wordt toegestuurd, waarvan je denkt “dit is verdacht?”

Ik doe best veel wetenschapschecks. In nieuwsberichten die naar wetenschappelijk onderzoek verwijzen, zie je vaak de zin “uit onderzoek blijkt dat…” terugkomen. En dan volgt er een of andere boude uitspraak. Als eerst ga ja dan kijken naar de bron en dat is meestal een gepubliceerd onderzoek. Als het onderzoek nergens te vinden is, dan is het eigenlijk al verdacht. En dan bedoel ik een onderzoek dat is gepubliceerd in een wetenschappelijk tijdschrift met peer-reviewed artikelen. Maar ook die kunnen rammelen. Ook gebeurt het dat een heel wetenschappelijk verhaal wordt vertaald naar een persbericht, dat vervolgens wordt opgepikt door de media. Dan verdwijnt vaak de nuance. 

Zonder dat het door redacties wordt gecontroleerd?

Dat wordt bijna nooit gedaan, nee. Zeker niet door internetmedia. De Volkskrant doet het wel, maar wij hebben een uitgebreide wetenschapsredactie. Het adagium op de wetenschapsredactie is dat wetenschapsnieuws altijd eerst langs de wetenschapsredactie gaat, omdat het heel lastig op waarde te schatten is als je niet in het onderwerp zit. Wetenschapsredacteuren vragen uitleg bij de onderzoekers en benaderen ook altijd een expert die niet verbonden is aan het onderzoek. We peilen dan of het onderzoek klopt met eerdere bevindingen of stellen vragen over de methodiek. Ook door het onderzoek zelf grondig door te nemen kan blijken dat het over iets heel anders gaat dan in het nieuwsbericht staat. Dat kan je vaak al meteen zien. Soms zie je dat er iets verkeerd is gegaan in de vertaling. Maar de veelgemaakte fout is het verschil tussen causaliteit en correlatie.

Kun je iets meer vertellen over dat verschil tussen causaliteit en correlatie?

Dat er een verband is tussen twee dingen, wil niet zeggen dat er per se een oorzakelijk verband is. Een voorbeeld is een onderzoek dat stelde dat een creatief beroep beschermt tegen Parkinson. In het onderzoek wordt alleen een koppeling gemaakt tussen mannen die een creatief beroep uitoefenen op een latere leeftijd en dat die kennelijk minder vaak Parkinson krijgen. Maar het kan ook zijn dat helemaal aan het beginstadium van Parkinson, dus voordat je überhaupt weet dat je het hebt of voordat je de symptomen krijgt, je cognitieve vaardigheden al langzaam achteruitgaan. Het kan dan zijn dat mensen die een creatief beroep hebben daarmee stoppen, omdat ze dat niet meer goed kunnen. Dat wil dus helemaal niet zeggen dat een creatief beroep beschermt tegen Parkinson. Je kunt prima zeggen: mensen die A hebben, hebben ook vaak B. Maar je kunt niet per se zeggen: mensen hebben B, omdat ze A hebben. Of het kan dat ze allemaal C hebben, maar daar is dan niet naar gevraagd.

Er zitten dus nuances in de manier waarop je berichten kunt fact-checken. Sommige dingen zijn duidelijk klinkklare onzin terwijl in andere berichten verkeerde verbanden worden gelegd. Stel dat zo’n onderzoek in de media verkeerd wordt gebruikt, komt het voor dat er vanuit de onderzoeker(s) zelf een oproep komt om het bericht te corrigeren?

Dat zie je niet vaak. Soms zijn het ook de onderzoekers zelf die suggestief zijn… Wetenschappers hebben er zelf ook baat bij dat hun onderzoek in media verschijnt, wel hoor ik achteraf dat ze soms niet blij zijn met d emnaier waarop het door media is opgepikt: dat de kop te suggestief is of de nuances van het onderzoek in het bericht ontbreken. 

En niet wetenschappelijke fact checks? 

Wat ik altijd als eerste doe is op zoek gaan naar de bron. Waar komt dit vandaan, wie heeft wat gezegd op basis waarvan? En is die bron betrouwbaar? Zijn er andere bronnen die dit bevestigen? 

“Klopt dit wel?” dus. Is dit een rubriek die blijft bestaan bij de Volkskrant? En hoe denk je dat deze rubriek bijdraagt aan transparantie over de totstandkoming van nieuws?

Dat willen we wel. Het is een soort service: je laat zien hoe nieuws tot stand kan komen. Ik richt mij nu vooral op het checken of iets waar is of niet waar, maar ik heb ook wel eens voor het Vonk-katern de rubriek Lopend Vuur gemaakt. Daarin richt je je meer tot de vragen: waarom is het zo geschreven, hoe is het geschreven? In mijn bijdrages aan Klopt dit wel? ligt de nadruk vooral op: is het waar of niet? Het is waardevol om te laten zien dat sommige berichten te snel worden overgenomen. Er verschijnt nieuws dat niet goed klopt, dat niet gecheckt is, dat soms genuanceerder ligt of dat gewoon onzin is.

Tips voor deze rubriek van de Volkskrant? Mail kloptditwel@volkskrant.nl.

Plaats een reactie

Name (required)

E-mail (required)

Een avatar? Ga naar www.gravatar.com

Onthoud mij
Hou me op de hoogte van reacties