Journalistiek en Nieuwe Media

Door docenten
AD versus Demmink: Don’t shoot the messenger

AD versus Demmink: Don’t shoot the messenger

Om te voorkomen dat journalisten worden aangeklaagd voor smaad, is het verstandig ernstige beschuldigingen aan bronnen toe te schrijven. Maar pas op: lang niet altijd voorkomen aanhalingstekens juridische ellende, legt Wouter Hins uit.

Ga je als journalist vrijuit als je mogelijk onrechtmatige uitspraken citeert van mensen die je hebt geïnterviewd? Dat is een vraag die de rechtbank te Rotterdam moest beantwoorden in de civiele procedure van Joris Demmink tegen het Algemeen Dagblad. Eigenlijk waren er drie gedaagden: de journalist Koen Voskuil, de hoofdredacteur Christiaan Ruesink en de uitgever AD Nieuwsmedia. Het vonnis van 17 december 2014 hield in dat de betwiste publicaties rechtmatig waren.

Demmink, voormalig secretaris-generaal van het ministerie van Veiligheid en Justitie, wordt al jaren achtervolgd door beschuldigingen van seksueel misbruik van minderjarigen. De procedure bij de Rotterdamse rechtbank ging over publicaties in het Algemeen Dagblad van 6 en 8 oktober 2012. De koppen waren veelzeggend: ‘Justitiebaas had contact met pooier van jongetjes’ en ‘Hoe Demmink elke aanval overleefde’. In de artikelen werden zeer belastende uitspraken van derden geciteerd. Inmiddels weten we dat in 2014 een strafzaak tegen Demmink is begonnen, maar dat was ten tijde van de publicaties nog niet bekend. De artikelen zullen hard zijn aangekomen, omdat de betrokkene drie weken later met pensioen zou gaan. Men kan zich een leuker afscheid voorstellen.

Smaad en waarheid

De omschrijving van smaad en smaadschrift is te vinden in artikel 261 van het Wetboek van Strafrecht. Strafbaar is ‘hij die opzettelijk iemands eer of goede naam aanrandt door telastlegging van een bepaald feit met het kennelijke doel daaraan ruchtbaarheid te geven’. De omstandigheid dat de beschuldiging op waarheid berust is niet zonder meer een rechtvaardiging. Met andere woorden: als je rondbazuint dat je buurvrouw ’s ochtends altijd aan de sterke drank zit kan dat smaad opleveren, zelfs al is de bewering juist.

Het derde lid van artikel 261 Sr brengt echter met zich mee dat de waarheid op een andere wijze relevant is. De tekst luidt: ‘Noch smaad, noch smaadschrift bestaat voor zover de dader heeft gehandeld tot noodzakelijke verdediging, of te goeder trouw heeft kunnen aannemen dat het te last gelegde waar was en dat het algemeen belang de telastlegging eiste. Als een journalist iemand van pedofiele handelingen beschuldigt, komt het er dus op aan of de journalist te goeder trouw kon menen dat de beschuldiging juist is en bovendien dat de onthulling het algemeen belang diende. De burgerlijke rechter laat zich door vergelijkbare overwegingen leiden.

In zijn procedure tegen het Algemeen Dagblad vorderde Demmink rectificatie en een bedrag van 100.000 euro aan schadevergoeding. Beide vorderingen zijn afgewezen, omdat de publicaties naar het oordeel van de rechtbank niet onrechtmatig waren. Geen smaad dus. Verwijzend naar vaste jurisprudentie van de Hoge Raad over onrechtmatige perspublicaties maakt de rechtbank een afweging tussen het belang van de persvrijheid en het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer. De rechtbank bespreekt achtereenvolgens de woordkeus in de artikelen, de zorgvuldigheid van het journalistieke onderzoek, het bieden van wederhoor en het gewicht van de wederzijdse belangen.

Wat betreft de woordkeus merkt de rechtbank op dat in de gewraakte artikelen slechts waarnemingen en conclusies voorkomen van personen met wie Voskuil heeft gesproken. Dat volgt volgens de rechtbank uit het gebruik van woorden als ‘dat zeggen meerdere getuigen’, ‘meerdere ooggetuigen stellen’, ‘drie ooggetuigen vertellen’ en het gebruik van citaten met aanhalingstekens. De omgang van Demmink met een beruchte jongenspooier is door het AD niet als een feit gepresenteerd. Samenvattend overweegt de rechtbank: ‘De gewraakte publicaties bevatten feitelijk niet meer dan een weergave van hetgeen meerdere (al dan niet anonieme) bronnen hebben verklaard. Het AD houdt daarmee gepaste afstand van de verklaringen van zijn bronnen en laat de lezer ruimte zelf een oordeel te vormen over het gewicht dat aan de verklaringen moet worden gehecht. Deze inkleding kan dan ook de toets der kritiek doorstaan.’

Henk van der Meijden

De overweging van de rechtbank doet denken aan een klassieke strafzaak tegen Henk van der Meijden, toen hoofdredacteur van het weekblad Privé. Van der Meijden had diverse gesprekken gevoerd met de filmster Sylvia Kristel, waarin zij beweerde als jong meisje te zijn misbruikt door haar vader. Ook haar zuster zou dit zijn overkomen. De vader liet het er niet bij zitten en deed aangifte tegen Van der Meijden. Deze verweerde zich met de stelling dat de beschuldigingen afkomstig waren van Sylvia Kristel en dat hij slechts de rol van boodschapper had vervuld.

Bij de rechtbank werd hij vrijgesproken, maar in hoger beroep bij het gerechtshof te Amsterdam en in cassatie bij de Hoge Raad kwam het alsnog tot een veroordeling (HR 21 oktober 1980, NJ 1981, 61). Van der Meijden moest een geldboete betalen van ƒ 2500 wegens smaadschrift. Een belangrijke overweging was dat Van der Meijden ‘een door hemzelf opgebouwd verhaal’ had geschreven, waarin de bewoordingen van interviewer en geïnterviewde door elkaar liepen. Daardoor had hij de beschuldigingen ‘tot de zijne gemaakt’ en deze als ‘feitelijke gebeurtenissen weergegeven’

Veertien jaar later wees het Europese Hof voor de Rechten van de Mens het arrest Jesild tegen Denemarken. Jersild was een programmamaker bij de Deense publieke televisie die een documentaire had gemaakt over racisme en xenofobie bij sommige jongeren. In dat kader had hij drie skinheads geïnterviewd die van hun hart geen moordkuil maakten. De skinheads werden na de uitzending veroordeeld wegens het beledigen van mensen wegens hun ras, maar ook Jersild kreeg een geldboete wegens medeplichtigheid. Hij had de daders immers een forum geboden en een selectie gemaakt uit de gemaakte opnamen.

Nadat Jersild een klacht had ingediend wegens schending van de persvrijheid, neergelegd in artikel 10 van het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens, oordeelde het Hof in Straatsburg met 12 tegen 7 stemmen dat de persvrijheid inderdaad was geschonden. Jersild had een maatschappelijk probleem behandeld en zich duidelijk gedistantieerd van de geïnterviewden. Het Hof overwoog dat ‘the punishment of a journalist for assisting in the dissemination of statements made by another person in an interview would seriously hamper the contribution of the press to discussions of public interest (..)’

Geen vrijbrief

Betekent dit dat een journalist altijd rechtmatig handelt als hij smadelijke uitlatingen van derden tussen aanhalingstekens zet? Nee, dit is slechts één van de factoren. Een andere factor is of het artikel een maatschappelijk probleem aan de orde stelt. Bovendien zal de journalist moeten kunnen aantonen dat de beschuldigingen niet lichtvaardig zijn gedaan. Dat kan een probleem worden als hij alleen anonieme bronnen citeert. Wie zijn bronnen uit de wind wil houden, zal ander bewijsmateriaal achter de hand moeten hebben. B

elangrijk is ten slotte dat de journalist zich houdt aan de bekende professionele normen: zorgvuldigheid, eerlijkheid e.d.. Het EHRM heeft diverse malen overwogen dat journalisten als ‘public watchdog’ veel speelruimte hebben, mits zij zich houden aan de ‘ethics of journalism’. Ook in de zaak Demmink tegen het Algemeen Dagblad besteedde de rechtbank aandacht aan dit aspect. ‘Hetgeen door de verschillende bronnen is verklaard, is onderworpen aan een nauwkeurig proces van verificatie waarbij details zijn gecheckt’, zo lezen we in rechtsoverweging 4.14. Even verderop (r.o. 4.18) staat: ‘Daarmee heeft het AD geen oordeel gegeven over de relateerde feiten, doch een potentiële misstand gesignaleerd. Aldus heeft het AD zorgvuldige journalistiek bedreven’. In r.o. 4.23.1 staat tenslotte dat het AD is aan te merken als een ‘serieus dagblad met een aanzienlijk maatschappelijk gezag’. Hopelijk gaan de redacteuren niet naast hun schoenen lopen.

Plaats een reactie

Name (required)

E-mail (required)

Een avatar? Ga naar www.gravatar.com

Onthoud mij
Hou me op de hoogte van reacties